image1 image2 image3

Golgota na murze otaczającym kościół

 

GOLGOTA NA MURZE OTACZAJĄCYM KOŚCIÓŁ

P.W. ŚŚ. AUGUSTYNA  I  JANA CHRZCICIELA 

NA  SALWATORZE

Nieodzownym elementem polskiego krajobrazu kulturowego, obok monumentalnych dzieł architektury sakralnej, są skromne pomniki przeszłości, najczęściej dzieła ludowego twórcy – przydrożne kapliczki, towarzyszące   szlakom komunikacyjnym. Niosą swoiste treści religijne odnoszące się do okoliczności fundacji, poświadczają wydarzenia znaczące dla lokalnej społeczności. Wyrosły z ducha chrześcijańskiej Europy, sakralizują przestrzeń, czyniąc ją otoczoną  nadprzyrodzoną boską  opieką – jako swoisty drogowskaz  ziemski a zarazem znak mistyczny. Jak głosi napis na  krzyżu w Nowej Hucie na  osiedlu Kujawy, były wznoszone „Bogu na chwałę, cierpiącym na pociechę, błądzącym jako drogowskaz” . Były najczęściej dziełem ludowych twórców, w ciągu wieków ich forma ulegała modyfikacji. Największy  rozkwit nastąpił w epoce kontrreformacji. Zgodnie z doktryną Soboru Trydenckiego (1545 – 1563) oraz postanowieniami synodu krakowskiego (1621) zalecano ich wznoszenie celem upowszechniania kultu świętych oraz propagowania pobożnego dydaktyzmu. W kategorii sztuki sakralnej traktuje się je jako obiekty dewocyjne przeznaczone do  prywatnego kultu. Fundowane były w celach wotywnych w intencji i w podzięce, ulatuje dziś o nich pamięć, pokrywa patyna czasu, niszczy skażone środowisko i bezmyślność współczesnych (w tym również nieprofesjonalne ich odnawianie!). Otaczane są wciąż żywym kultem, majone na okoliczność świąt kościelnych i rocznic narodowych. Aktualnie przybywają licznie  nowe, w szczególności  związane z pielgrzymkami do ojczyzny papieża św. Jana Pawła II. 

Sacrum i historia - wyrażane w różnorodnych artystycznie  formach, najczęściej anonimowych twórców kapliczek  – do niedawna pozostawała głównie obiektem  zainteresowania naukowego  etnografów, pomijana z reguły w przewodnikach po Krakowie. Obecnie – dzięki inicjatywie Wydziału Ochrony Zabytków Urzędu Miasta Krakowa, który w r. 1995 powierzył (piszącej te słowa) sporządzenie inwentaryzacji obejmującej wszystkie tego rodzaju obiekty ( łącznie ze współczesnymi realizacjami) i nadanie im statusu prawnie chronionych zabytków. Głównym zaś celem było sporządzenie  rejestru zasobów ( ok. 450 obiektów), udokumentowanie ich stanu i podjęcie planowej akcji konserwacji najbardziej zagrożonych. Wpisanie do rejestru zabytków tych cennych pamiątek kultury materialnej i duchowej daje możliwość uzyskania dotacji na przeprowadzenie profesjonalnej konserwacji. Efektem tych działań jest – coraz częściej dostrzegane w miejskim pejzażu – nie tylko zabezpieczenie stanu zachowania, powstrzymanie destrukcji ale także  przywrócenie walorów artystycznych, zdeformowanych przypadkowymi, nieprofesjonalnymi, naprawami. Z tym większą satysfakcją należy powitać inicjatywę Parafii Najświętszego Salwatora w Krakowie, ks. Proboszcza Stanisława Sudoła – podjęcia konserwacji mocno zniszczonej „Golgoty”, znajdującej się na północnym murze zewnętrznym zespołu klasztoru SS. Norbertanek. Zadanie zostało powierzone Firmie Konserwatorskiej Piotr Białko. Zabytki Malarstwa Rzeźby Architektury, wykonane  zgodnie z  Programem  prac konserwatorsko-restauratorskich…opracowanym przez art. kons. Izabelę Kłeczek, styczeń 2017, zatwierdzonym przez Miejskiego Konserwatora Zabytków. Efekt tych działań  podziwialiśmy w przededniu Świąt Wielkanocnych.

Golgota (Kalwaria) z pełnoplastyczną postacią  Chrystusa ,przybitego do krzyża, osuwającego się  na wyciągniętych ramionach, z głową uniesioną ku górze i opartą o prawe ramię. Ciało znaczą liczne plamy krwi, perizonium przepasane sznurem, nogi ugięte w kolanach, stopy przebite dwoma gwoźdźmi - to ilustracja XII sceny Drogi Krzyżowej Jezus na Krzyżu umiera. W szczycie krzyża umocowany „Titulus”;  pod krzyżem osadzonym na kopczyku obłożonym kamieniami, na niewielkich postumentach ustawione smukłe  statuetki Matki Boskiej Bolesnej i Św. Jana Ewangelisty, z rękami skrzyżowanymi na piersi, głowami uniesionymi ku górze i wzrokiem skierowanym ku Chrystusowi. Tło kompozycji w zasadzie monochromatyczne ciemnobłękitne, z brązową strefą wydzieloną poziomą linią niskiego horyzontu w dolnej części.

Golgota stanowi pewną odmianę kapliczek naściennych,  w postaci płytkiej blendy obramionej półkolistą, zdwojoną arkadą o profilowanym licu, podparta szerokim parapetem wyłożonym dachówką „karpiówką”, stanowiącym oparcie dla figuralnej kompozycji. Przeprowadzona restauracja pozwoliła na pełniejsze rozpoznanie technologiczne figur; stwierdzono, że figura Chrystusa wykonana jest jako żeliwny odlew, polichromowany,  figurki asystujące Męce wykonane są jako odlewy betonowe, ubrane w analogiczne, stylizowane długie, monochromatyczne,  o jasnej kolorystyce szaty; suknie o pionowych równoległych fałdach, przepasane sznurem, na ramionach narzucone płaszcze, na głowie Marii welon.

Dotychczas nie natrafiono na dokumenty potwierdzające czas powstania Golgoty. Jej utworzenie można wiązać z  reparacją muru, który był wielokrotnie niszczony i przebudowywany. Dzisiejszą formę uzyskał zapewne po naprawach i otynkowaniu w r. 1875;  z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć tę datę jako czas jej  utworzenia;  w r. 1918 w trakcie  renowacji ustawiono pod krzyżem obce stylowo  i kompozycyjnie figurki Marii i św. Jana Ewangelistę.  Kolejne prace konserwatorskie w r. 1982 przyniosły odkrycie i ekspozycję pierwotnych malowanych  postaci na tle których ustawione były figurki świadków Ukrzyżowania. Podczas ostatniej, tegorocznej konserwacji, inwestorzy i wykonawcy zdecydowali by z tej aranżacji  zrezygnować likwidując polichromowanie „cienie” widoczne pierwotnie za plastycznymi figurkami. 

Geneza  kultu pasyjnego wiąże się z działalnością oo. Bernardynów sprowadzonych do Kalwarii Zebrzydowskiej w r. 1602 przez Mikołaja Zebrzydowskiego. Utworzone tam sanktuarium pasyjno – maryjne  stało się inspirującym przykładem pobożności i zyskało szeroką popularność czego przykładem były liczne bractwa Męki Pańskiej oraz tworzenie tzw. Golgot na zewnętrznych ścianach świątyń, że wymienię najważniejsze: w kościele OO. Karmelitów Najświętszej Marii Panny  na Piasku, kościele św. Marka Ewangelisty przy ul. Sławkowskiej, w kościele Mariackim od strony placu Mariackiego, w kościele OO. Bernardynów na Stradomiu; nie jest wykluczone, że  Chrystus Ukrzyżowany na fasadzie kościoła OO. Dominikanów jest również zachowaną częścią niegdysiejszej Golgoty. Omawiana Golgota na murze zespołu klasztornego SS. Norbertanek na Zwierzyńcu, będąca nieco skromniejszą redakcją plastyczną tego typu obiektów kultu – dopełnia wykazu tego rodzaju chrześcijańskiej tradycji i pobożności w Krakowie w jednym z najstarszych zespołów klasztornych usytuowanych nad Wisłą, przy starym trakcie prowadzącym z Krakowa do Europy.

 

Genowefa  Zań – Ograbek

 

CZĘSTO CZYTANE

Statystyka

Użytkowników:
2
Artykułów:
173
Odsłon artykułów:
75611
2017  Tygodnik Salwatorski   ©